صیغه جمع فعل برای فاعل مثنی؟!

تاریخ ارسال:ش, 05/16/1395 - 08:51 شناسه: 61
چرا (با توجّه به قاعده صرفی که فعل باید از لحاظ جنس و تعداد با فاعل خود مطابقت کند) در آیه 19 حج و 9 حجرات مطابقت صورت نگرفته است؟
چرا (با توجّه به قاعده صرفی که فعل باید از لحاظ جنس و تعداد با فاعل خود مطابقت کند) در آیه­ «هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا في‏ رَبِّهِمْ فَالَّذينَ کَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَميمُ» (حج: 22/ 19) فاعل «خَصْما
تطبیق «هذان» با «خصمان» ازجهت لفظ و معناست . تطبیق « اخْتَصَمُوا» با «خصمان» فقط از جهت معناست منظور از «خصمان» دوگروه حق و باطل هستند؛ ولی چون هردو فرقه گروه­ها یا زیرمجموعه­هایی دارند فعل به صورت جمع آمده ­است. (ر.ک: طبرسی، جمع الجوامع، 4/ 198)

بسم الله الرحمن الرحیم

عبدالحسین شورچه و سمیرا حیاتی

شبهه:

چرا (با توجّه به قاعده صرفی که فعل باید از لحاظ جنس و تعداد با فاعل خود مطابقت کند) در آیه­ «هذانِ خَصْمانِ اخْتَصَمُوا في‏ رَبِّهِمْ فَالَّذينَ کَفَرُوا قُطِّعَتْ لَهُمْ ثِيابٌ مِنْ نارٍ يُصَبُّ مِنْ فَوْقِ رُؤُسِهِمُ الْحَميمُ» (حج: 22/ 19) فاعل «خَصْمانِ» تثنیه است ولی برای آن فعل جمع « اخْتَصَمُوا» بکار گرفته شده­است؟ همچنین در آیه­ «وَ إِنْ طائِفَتانِ مِنَ الْمُؤْمِنينَ اقْتَتَلُوا» (حجرات: 49/ 9) فاعل «طائِفَتانِ» مثنی است و برایش فعل جمع «اقْتَتَلُوا» بکار برده شده ­است؟ (سها، نقد قرآن، ص 836)

  

پاسخ:

تطبیق «هذان» با «خصمان» ازجهت لفظ و معناست . تطبیق « اخْتَصَمُوا»  با «خصمان» فقط از جهت معناست منظور از «خصمان» دوگروه حق و باطل هستند؛ ولی چون هردو فرقه گروه­ها یا زیرمجموعه­هایی دارند فعل به صورت جمع آمده ­است. (ر.ک: طبرسی، جمع الجوامع، 4/ 198) 

در مورد « طائِفَتانِ» هم به همین صورت است.

«علامه سید محمد حسین طباطبایی» در تفسیر این آیه می­فرماید: «از این‌که پروردگار، تمام بشر را با تمام تفکرات و ادیان و مذاهبی که دارند، به دو گروه اصلی تقسیم کرده می‌توان به این نتیجه رسید که برگشت تمامى ادیان مختلف به دو طایفه است. یکى حق و دیگری باطل؛ چون اگر این (حق و باطل) را معیاری برای رده‌بندی ادیان در نظر نگیریم، به هیچ معناى دیگرى نمى‏توانیم مذاهب مختلف عالم را تحت دو گروه کلی قرار دهیم. به عبارتی محق و مبطل در عالم دو طایفه هستند در مقابل هم، یکى به حق ایمان دارد و دیگرى به آن کفر می‌ورزد. پس طوائف مذکور در آیه هم، با همه اختلافى که در اقوال آنان است منحصر در دو خصم هستند، و با این‌که آنان در نگاهی کلی تنها به دو گروه بزرگ تقسیم می‌شوند، در دیدگاهی جزئی‌نگرانه، افراد موجود در این گروه‌ها هرکدام شامل میلیون‌ها و میلیاردها انسان بوده و نظرات مختلفى بسیار بیشتر از دو نظر دارند. بنابر این می‌توان فهمید که تعبیر «خَصْمانِ اخْتَصَمُوا» چقدر جالب و پر معنا است. خداوند از یک طرف، افراد درگیر با هم را به دو گروه بزرگ حق و باطل تقسیم کرده و سپس با توجه به هواداران بی‌شمار هر یک از این دو گروه و نیز اختلافات جزئی که با یکدیگر داشته و به همین دلیل، گروه‌های کوچکتری را شکل می‌دهند، خصومتشان را به صورت جمع تعبیر می‌کند»  (طباطبايي، الميزان، 14/ 508 ـ 509)

 

منابع:

1ـ­ قرآن کریم.

2ـ سها، نقد قرآن، 1393 ش، ویرایش دوم.

3ـ طباطبايي، سيد محمد حسين، الميزان في تفسير القرآن، ترجمه سيد محمد باقر موسوي همداني، دفتر انتشارات اسلامي (وابسته به جامعه­ مدرسين حوزه علميّه قم)، قم، 1374 ش،  چاپ پنجم.

4ـ طبرسي، فضل بن حسن، تفسير جوامع الجامع، انتشارات دانشگاه تهران و مديريت حوزه علميّه قم، تهران، 1377 ش، چاپ اول.